Jak reagować na dezorientację u osoby z demencją?

W codziennej opiece nad osobą z demencją mogą pojawić się sytuacje, w których podopieczny nagle nie wie, gdzie się znajduje, pyta o osoby, których od dawna nie ma, chce wrócić do domu, mimo że właśnie w nim przebywa, albo nie rozumie, dlaczego ma wykonać określoną czynność. Dla opiekunki lub opiekuna osób starszych takie zachowanie może być zaskakujące, szczególnie jeśli jeszcze niedawno rozmowa przebiegała zupełnie normalnie.

Dezorientacja może mieć różne formy i nie zawsze wygląda tak samo. Może dotyczyć miejsca, czasu, osób oraz sytuacji, w której znajduje się senior. Warto więc wiedzieć, jak ją rozumieć i jak reagować, żeby nie zwiększać niepokoju swoich podopiecznych.

Czym jest demencja i skąd biorą się trudności z orientacją?
Demencja nie jest jedną konkretną chorobą, ale określeniem zespołu objawów, które wpływają na funkcjonowanie człowieka. Mogą pojawić się między innymi problemy z pamięcią, orientacją, rozumieniem informacji, komunikacją czy wykonywaniem codziennych czynności.

Jedną z najczęstszych przyczyn demencji jest choroba Alzheimera, ale może ona towarzyszyć również innym chorobom i zmianom zachodzącym w układzie nerwowym.
Demencja najczęściej dotyczy osób starszych, choć nie jest naturalnym elementem starzenia się. Ryzyko jej wystąpienia zwiększa się wraz z wiekiem, dlatego z problemami związanymi z demencją opiekunowie mogą spotykać się szczególnie często w pracy z seniorami.

W przebiegu demencji zmienia się nie tylko pamięć. Podopiecznemu może być coraz trudniej odnaleźć się w czasie, miejscu czy konkretnej sytuacji. Informacje, które wcześniej były dla niego oczywiste, mogą stać się trudniejsze do przyswojenia lub odtworzenia. Jednocześnie wspomnienia z wcześniejszych okresów życia mogą pozostawać bardzo wyraźne. To właśnie dlatego osoba z demencją może w pewnym momencie zachowywać się tak, jakby znajdowała się w innym miejscu lub czasie, szukać bliskiej osoby, która nie jest obecna, albo być przekonana, że powinna wrócić do domu. Z perspektywy opiekuna osoby starszej może to wydawać się niezrozumiałe, ale dla seniora jego odczucia i przekonania mogą być w danym momencie bardzo realne.

Zrozumienie tych zmian jest ważnym elementem codziennej opieki. Pozwala spojrzeć na zachowanie podopiecznych nie tylko przez pryzmat tego, czy mówią coś zgodnego z faktami, ale również zastanowić się, co może być przyczyną ich dezorientacji i jak najlepiej odpowiedzieć na ich potrzeby.



Dezorientacja - wyjaśnienie
Dezorientacja oznacza trudność w odnalezieniu się w aktualnej sytuacji. Osoba z demencją może mieć problem z określeniem:
- jaki jest dzień,
- gdzie się znajduje,
- kim jest osoba stojąca przed nią,
- lub co właściwie dzieje się w danym momencie.

Nie zawsze musi być to widoczne na pierwszy rzut oka. Czasem dezorientacja pojawia się w postaci powtarzających się pytań. Innym razem senior zaczyna szukać kogoś, kto nie jest obecny, przygotowuje się do wyjścia albo jest przekonany, że powinien znaleźć się w innym miejscu.

Dla opiekunów osób starszych ważne jest, aby pamiętać, że takie zachowanie nie jest zwykle celowe. Podopieczny nie próbuje utrudnić opieki ani zrobić komuś na złość. W danym momencie jego sposób postrzegania sytuacji może być po prostu inny niż sposób, w jaki widzą ją opiekunowie osób starszych.

„Chcę do domu” - co to znaczy?
Jednym z częstszych przykładów jest sytuacja, gdy senior mówi: „Chcę do domu”, mimo że znajduje się we własnym domu lub mieszkaniu.
Pierwszą reakcją może być wtedy: „przecież jesteś w domu”. Z punktu widzenia opiekunów osób starszych jest to przecież oczywiste. Problem w tym, że samo wyjaśnienie faktów nie zawsze rozwiązuje sytuację.

„Dom” może oznaczać dla seniora coś więcej niż konkretne miejsce. Może kojarzyć się z poczuciem bezpieczeństwa, rodziną, spokojem albo okresem życia, który dobrze pamięta. Wspomnienia z wcześniejszych lat mogą być dla osoby z demencją łatwiej dostępne niż informacje dotyczące jej obecnej sytuacji.

Dlatego warto spróbować spojrzeć na taką wypowiedź nie tylko jak na informację, ale również jak na sygnał. Może podopieczny czuje się zagubiony? Może jest niespokojny, szuka kogoś bliskiego? Prawdopodobne jest również, że senior potrzebuje poczucia bezpieczeństwa.

Nie zawsze uda się od razu znaleźć odpowiedź. Sama próba zastanowienia się nad tym, co może stać za zachowaniem seniora, często pomaga opiekunce lub opiekunowi zareagować spokojniej i bez oceniania.

Senior nie rozpoznaje bliskiej osoby
Dezorientacja dotyczy nie tylko miejsc, ale i osób. Senior może nie rozpoznać członka rodziny albo opiekuna, którego zna od dłuższego czasu. Może też pytać o kogoś, kto już nie żyje, albo być przekonany, że dana osoba powinna za chwilę przyjść.

Dla bliskich i opiekunów są to szczególnie ciężkie momenty. Warto jednak oddzielić zachowanie związane z chorobą od relacji, która przez lata łączyła seniora z daną osobą. Brak rozpoznania w danym momencie nie musi oznaczać braku przywiązania czy niechęci. W takiej sytuacji pomocny może być spokojny ton głosu, przedstawienie się i krótkie przypomnienie, kim jesteśmy. Nie zawsze jednak konieczne jest wielokrotne udowadnianie seniorowi, że się znacie.

Czy zawsze należy wyprowadzać seniora z błędu?
To jedno z trudniejszych pytań w codziennej opiece. Kiedy senior mówi coś, co nie zgadza się z faktami, naturalną reakcją jest chęć wyjaśnienia sytuacji. Możemy powiedzieć: „to nieprawda”, „przecież jesteś w domu” albo „ta osoba już nie żyje”.

Czasami takie sprostowanie jest potrzebne, szczególnie gdy chodzi o bezpieczeństwo. W wielu sytuacjach warto jednak zastanowić się, czy spór o fakty rzeczywiście pomoże podopiecznemu, który cierpi na demencję.

Dla osoby z demencją jej aktualne przekonanie może być bardzo realne. Jeśli opiekun zacznie długo tłumaczyć, dlaczego senior się myli, rozmowa może szybko zamienić się w próbę przekonywania na siłę jednej osoby przez drugą. To z kolei może zwiększyć u seniora frustrację, lęk albo poczucie zagubienia.

Nie chodzi o to, aby za każdym razem przekonywać podopiecznego, że się myli, ani udowadniać mu, jak wygląda rzeczywistość. Ważniejsze może być rozpoznanie, co w danym momencie przeżywa i czego potrzebuje. Spokojna odpowiedź, która odnosi się do jego emocji daje mu poczucie bezpieczeństwa, dlatego może być bardziej pomocna niż próba wyjaśnienia za wszelką cenę, dlaczego nie ma racji.



Najpierw emocje, później rozwiązanie
W sytuacji dezorientacji warto zwrócić uwagę nie tylko na słowa podopiecznego, ale również na jego emocje. Jeśli senior mówi: „muszę iść do domu”, być może nie potrzebuje w tym momencie informacji o adresie. Być może potrzebuje poczuć się bezpiecznie.

Jeśli szuka bliskiej osoby, być może jest niespokojny albo samotny.

Jeśli chce wyjść z mieszkania, ponieważ uważa, że powinien być gdzie indziej, ważne jest nie tylko zatrzymanie go przed wyjściem, ale również zrozumienie, co wywołało tę potrzebę.

Pomocne może być spokojne zadanie pytania, nawiązanie do emocji, zaproponowanie innej czynności albo skierowanie uwagi na coś dobrze znanego seniorowi.

Właśnie dlatego w opiece nad osobą z demencją sama znajomość objawów choroby nie zawsze wystarcza. Równie ważna jest umiejętność reagowania na konkretną sytuację.

Dezorientacja a bezpieczeństwo
Dezorientacja może mieć również bardzo praktyczne konsekwencje. Podopieczny może próbować wyjść z domu, ponieważ jest przekonany, że musi wrócić do siebie. Może szukać osoby, której już nie ma. Może też nie rozpoznać opiekuna i poczuć się zagrożony.

W takich sytuacjach priorytetem jest bezpieczeństwo seniora, ale sposób, w jaki opiekun reaguje, również ma ogromne znaczenie. Podniesiony głos, nerwowe ruchy czy gwałtowne zatrzymywanie seniora z demencją mogą dodatkowo zwiększyć jego lęk.

Dlatego warto zachować spokój, mówić krótko i spokojnie oraz obserwować reakcję seniora. Jeśli sytuacja tego wymaga, należy oczywiście zadbać o jego bezpieczeństwo. Przykładowo, jeśli podopieczny jest przekonany, że musi wrócić do domu i próbuje wyjść na ulicę, nie warto reagować krzykiem ani gwałtownie go zatrzymywać. Lepiej spokojnie podejść, spróbować nawiązać kontakt z seniorem i skierować jego uwagę na inną czynność lub miejsce, w którym będzie bezpieczny. Np. zaproponować podopiecznej lub podopiecznemu przejście do innego pomieszczenia, napicie się herbaty albo zajęcie się ulubioną czynnością, np. oglądaniem telewizji, czytaniem gazety, oglądaniem zdjęć.

Warto też obserwować, kiedy i w jakich okolicznościach pojawia się dezorientacja. Powtarzające się sytuacje mogą dostarczyć opiekunom ważnych informacji i pomóc lepiej przygotować się na kolejne podobne momenty



Kilka zasad dla opiekunów - jak reagować na dezorientację
Nie istnieje jeden sposób, który sprawdzi się w każdej sytuacji. Osoby z demencją różnią się między sobą, a ich reakcja może zależeć również od pory dnia, zmęczenia, samopoczucia, otoczenia, czy ich doświadczeń życiowych.

Oto kilka zasad pomocnych w codziennej opiece:
- zachowaj spokojny ton głosu i używaj prostych komunikatów,
- daj podopiecznemu czas na reakcję i nie zasypuj go od razu kolejnymi pytaniami oraz argumentami,
- nie zawstydzaj go i nie wyśmiewaj jego wypowiedzi,
- unikaj długiego sporu o to, kto ma rację,
- zwracaj uwagę na emocje, które mogą kryć się za słowami seniora,
- jeśli sytuacja na to pozwala, spróbuj przekierować uwagę podopiecznego na inną czynność lub miejsce,
- zadbaj o spokojne i bezpieczne otoczenie,
- jeśli zachowanie staje się nagle inne niż zwykle lub budzi niepokój, warto zwrócić uwagę na stan zdrowia podopiecznego i skonsultować sytuację z rodziną oraz lekarzem.

Szczególnie istotna jest ostatnia kwestia. Nagła, wyraźna zmiana orientacji nie zawsze powinna być automatycznie przypisywana demencji. Jeżeli dezorientacja pojawia się nagle lub wyraźnie różni się od dotychczasowego zachowania seniora, warto potraktować ją jako sygnał, któremu należy się przyjrzeć.



„Wejdź - nazwij - ukierunkuj” - jak reagować
W trudnej sytuacji łatwo działać automatycznie. Chcemy szybko odpowiedzieć, wyjaśnić, poprawić albo uspokoić seniora. Tymczasem pomocne może być najpierw zatrzymanie się i spojrzenie na sytuację z perspektywy osoby starszej.

Podczas bezpłatnego webinaru „Dezorientacja w demencji u Podopiecznego” uczestnicy poznają praktyczną technikę: „wejdź - nazwij - ukierunkuj”.

Założeniem tej techniki jest głównie lepsze rozpoznanie tego, co dzieje się z podopiecznym, nazwanie jego emocji i potrzeb, a następnie spokojne ukierunkowanie go na kolejne działanie.

Podczas spotkania prowadząca webinar pokaże, jak wykorzystać tę technikę w konkretnych sytuacjach z codziennej opieki. Uczestnicy przejdą krok po kroku przez pięć typowych przykładów i zobaczą, jak można reagować bez niepotrzebnego zwiększania stresu. To podejście może być szczególnie przydatne wtedy, gdy samo tłumaczenie faktów nie przynosi efektu.

Bezpłatny webinar „Dezorientacja w demencji u Podopiecznego”
Więcej o tym, skąd może wynikać dezorientacja, jak rozpoznawać emocje i potrzeby seniorów z demencją oraz jak reagować w trudnych sytuacjach będzie można dowiedzieć się podczas bezpłatnego webinaru organizowanego przez ATERIMA MED we współpracy z Akademią Opiekunów.

Webinar odbędzie się 23 września o godz. 18:00.
Udział w webinarze jest bezpłatny.
Szczegóły i zapisy na stronie internetowej:
www.aterima-med.pl/webinar-dezorientacja-w-demencji

Kto poprowadzi webinar?
Ekspertem prowadzącym webinar będzie mgr Iwona Przybyło, magister pielęgniarstwa, specjalistka pielęgniarstwa anestezjologicznego i intensywnej opieki, dyplomowana terapeutka zajęciowa, coach i trener. Jest również ekspertką Opieki Geriatrycznej w Akademii Opiekunów i od ponad 20 lat zawodowo związana jest z opieką długoterminową i paliatywną.

Przeczytaj również: Dezorientacja w demencji u Podopiecznego - bezpłatny webinar https://www.opiekunki24.pl/artykul/386/dezorientacja-w-demencji-u-podopiecznego---bezplatny-webinar

Źródło zdjęć: Pexels.com